Onikiimâmiyye Şîası'nda Gulüv nitelemelerine dair anlayış farklılaşması (Hicri ilk dört asır örneği)

Abstract

Gulüv yani aşırı ve marjinal fikir ve inanışlar insanlık tarihinde başlangıç noktası belli olmadan varolagelmiştir. Öncelikle bu gulüv fikirlerin İslâm öncesi izdüşümleri araştırılarak İslâm Mezheplerinde karşımıza çıkan gulüv fikirler ile irtibat ve iştirak noktaları tespit edilmeye çalışılmıştır. Ardından İslâm geleneğinde gulüve yüklenen anlam çok farklı boyutları ile ele alınarak bunları oluşturan sebep ve sonuçlar üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Bu gulüv fikirlerden bazıları zamanla kurumsallaşarak bir fırka halini almıştır. Maḳālât türü eserlerde bu fırkaların nasıl sunulduğu ve veriler arasındaki farkların analiz edilmesi konunun daha iyi anlaşılmasında yardımcı olmaktadır. Çünkü çoğu zaman durum itikadın dışında sosyo-politik bir hal alabilmektedir. Hicri ilk üç asırda karşımıza çıkan Gulât Fırkalar ile Gulüv Ehl-i olmakla itham olunan şahıslar derinlemesine incelemeye tâbi tutulmuştur. Asıl konumuz ise İmâmiyye Fırkasına göre gulüvden maksadın ne olduğu ve Gulât Fırkalar ile İmâmiyye'nin ittifak ve iftirak noktalarıdır. Elbette Ehl-i Beyt İmamlarının konuya bakış açıları ve belli başlı şahıslar ve fırkalar hakkındaki söylem ve eylemleri önem arzetmektedir. En önemli konulardan birisi ise İmâmiyye ile bir şekilde irtibatı olan Gulât kimselerin İmâmiyye'nin yazılı mirasında yapmış oldukları tahrifattır. İmâmî âlimler bu tahrifatı tespit ve tenzihi hususunda çok fazla çaba sarfetmişlerdir. Bununla birlikte kendi içerisinde Kum/Ahbârî ve Bağdat/Usûlî ekolü olmak üzere iki kola ayrılmış ve her iki ekol, hangi inanışın gulüv sayılması gerektiği ve kimlerin gulüv ehli olduğu hususunda çok ciddi ayrılıklar yaşamışlardır.