Şáh Feyżulláh Hˇáce İşán Oġlı Muhammed Şáh Hˇáce’nin Tercime-i Şáhì adlı eseri (inceleme, metin, dizin)

Abstract

Tez çalışmamıza konu olan Tercime-i Şāhì adlı eser; Yūsufì Hirevì’nin 18 Ramazan 917 / 9 Aralık 1511 tarihinde Fars dilinde kaleme aldığı Cāmiʻü’l-Fevāid adlı tıp eserinin Çağatay Türkçesine tercümesidir. Cāmiʻü’l-Fevāid, Şāh Feyżullāh Hˇāce İşān Oġlı Muóammed Şāh Hˇāce’nin demesine göre Fārsì luġatıdın Türkì lafôıġa 1897 yılında tercüme edilmiş ve 1899 yılında Taşkent’te basılmıştır. Eser, dönemin aydın ve ünlü şahsiyetlerinin rica ve talepleri üzerine tercüme edilmiştir. Tercümede, nadir ilaçların Çağatay Türkçesi karşılıklarının belirtilmesi, Türkistan’da bulunan ilaçlara da ayrıca işaret edilmesi, hem seçkinlerin hem de halkın ve tüm Türkistan ahalisinin yararlanması, mekteplerde faydasız kitapların yerine bu tercümenin gençlere okutulması ve bu tercüme ile eğitim verilmesi amaçlanmıştır. Geleneksel bir tıp metni olan bu tercüme eserin; konusu, kapsamı ve söz varlığı itibarıyla Çağatay Türkçesinin bilim dili olarak da mükemmel bir şekilde işlendiğini gösteren ve zengin bir dil malzemesi sunan değerli bir eserdir. Tezimiz Giriş, Tercime-i Şāhì, Tercime-i Şāhì’nin Dil Bilgisi, Metin, Dizin ve Kaynaklar ana bölümlerinden oluşur. Giriş bölümünde araştırmanın konusu, amacı, kapsamı, önemi ve araştırmada kullanılan yöntem açıklanmıştır. Tercime-i Şāhì bölümünde eserin adı, yazarı, yazılış tarihi, önemi, dili, nüsha ve varyantları ile eserle ilgili yapılan çalışmalar üzerinde durulmuştur. Tercime-i Şāhì’nin Dil Bilgisi bölümünde, tercüme eserin metni dil bilgisi açısından incelenmiştir. Bu bölüm Yazım Özellikleri, Ses Bilgisi Özellikleri ve Şekil Bilgisi Özellikleri alt bölümlerinden oluşur. Yazım Özellikleri başlığı altında metinde kullanılan harf ve işaretler tanıtılmış, ünlü ve ünsüzlerin yazılışı, harekelerin yazımı, yanlış ve eksik yazılışlar gibi konular ele alınmıştır. Ses Bilgisi Özellikleri başlığı altında ünlü ve ünsüzlerin özellikleri, sistemi, uyumları, ses olayları ve ses değişmeleri tarihsel karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Şekil Bilgisi Özellikleri başlığı altında ise eser dilinin morfolojik özellikleri metinden örnekler verilerek açıklanmıştır. Metin bölümünde Tercime-i Şāhì çeviri yazısı ile verilmiştir. Dizin bölümünde, metnin gramatikal dizini hazırlanmıştır. Kaynaklar bölümünde, tez çalışması sırasında faydalanılan eserlerin bir listesi verilmiştir.